Hồi năm 2, trong một dịp ngồi ở phòng CLB Tiếng Anh, tôi còn nhớ thầy Long, giảng viên tôi rất quý vì sự nhiệt tình và chân thành của thầy, gợi ý về việc đọc quyển “Súng, Vi trùng và Thép”, nó sẽ gợi mở cho tôi nhiều thứ về lịch sử thế giới. Tôi nghe, cũng chỉ thêm vào danh sách to-read. Mãi tận năm 2014 khi đang ở Pháp tham quan mấy hiệu sách ở Paris, tôi vô tình lướt qua quyển Guns – Germs and Steel và quyết định mua nó để đọc. Lần ấy tôi đọc ngấu nghiến, phần vì rảnh, phần vì cách viết của tác giả rất cuốn với văn phong của một người làm nghiên cứu, kết hợp với việc kể những câu chuyện lịch sử – đặt ra câu hỏi và dẫn bạn từ câu chuyện lịch sử đó đến nguyên nhân dẫn đến chúng.
Năm nay, tôi muốn đọc lại Guns Germs, and Steel, lần này là đọc bản tiếng việt để bản thân tôi có thể hiểu sâu hơn, phần vì tôi muốn viết một bài tóm lược về sách, về câu chuyện lịch sử, về những nguyên nhân sâu xa đằng sau đó dẫn tới thế giới hiện tại và bởi vì, càng đọc về lịch sử, địa lý, thế giới, tôi càng thấy thích thú với địa chính trị, vốn là một trong những yếu tố tác động rất lớn đến thế giới mà chúng ta sinh sống.
Giới thiệu
Nói về Súng – Vi trùng và thép thì đây là một đầu sách mang đến cho bạn góc nhìn để trả lời câu hỏi: “Tại sao Châu Âu lại phát triển mạnh mẽ hơn so với phần lớn các nước Châu Á, hay Nam Mỹ hay các nước ở Châu Đại Dương?” Tại sao Châu Âu lại là người phát minh ra các cuộc cách mạng công nghiệp, và sau này là Mỹ đi đầu trong công nghệ cho tới thời điểm hiện tại. Rất rất nhiều câu hỏi về sự phát triển bất đồng bộ giữa các châu lục cùng những nội dung trong sách sẽ giúp bạn hiểu rõ hơn về chuyến tàu lịch sử loài người trong quá trình lăn bánh từ sân ga tiền sử đến những cột mốc của nền văn minh.
Trước tiên, đây không phải là một quyển sách khô khan chỉ toàn số liệu, mà trước hết, tác giả là một người rất biết cách kể chuyện khi ông đưa bạn lên chuyến tàu này, dẫn bạn đi qua những chuyến du hành ngắn với những chuyến di cư của con người nhằm chiếm lĩnh các khu vực Á Âu – Châu Mỹ, nơi mà mỗi thời điểm đều có những lợi thế nhất định để bức lên trong cuộc đua giành được thắng lợi trong chuyến hành trình Súng – Vi Trùng và Thép. Và với lợi thế khởi đầu đó, tác giả sẽ đưa bạn đến những nền văn minh như xã hội Polynesia, Trung Quốc, nền văn minh Lưỡi liềm phì nhiêu hay những bước chân đầu tiên của người Châu Âu đặt chân đến châu Mỹ, những cuộc đụng độ giữa người Tây Ban Nha và Người Inca để rồi phần thắng thuộc về người Tây Ban Nha, qua đó đặt điểm khởi đầu cho quá trình lan truyền của Lục địa cũ lên thế giới mới. Những câu chuyện đó, là tiền đề để tác giả dẫn bạn hiểu về những yếu tố tác động đến sự hình thành các nền văn minh, sự phát triển của các quốc gia, đế chế
Xuyến suốt chuyến hành trình này, bạn sẽ thường xuyên nghe về những khu vực nổi bật như
- Tây Nam Á, còn gọi là Cận Đông hay Lưỡi liềm phì nhiêu: bao gồm một phần các nước Iraq, Iran, Syria, Lebanon, Israel và Jordan ngày nay.
- Trung Quốc: nông nghiệp phát sinh tại rất nhiều vùng dọc theo sông Hoàng Hà và sông Trường Giang
- Miền Đông Hoa Kỳ
- Khu vực Trung Mỹ (Mesoamerica): bao gồm một phần của Mexico và khu vực trung tâm Châu Mỹ
- Vùng Andes: ở Nam Mỹ, có thể cả vùng lòng chảo Amazon; và miền đông Hoa Kỳ.
- Tây Âu: vốn không phải là nơi lương thực được tiến hoá độc lập mà chỉ phát sinh sau khi có sự du nhập của các loài thuần hoá từ Tây Âu
Đây vốn là khu vực có những lợi thế nhất định so với nhiều khu vực khác trên thế giới để phát triển nền văn minh, khởi đầu từ từ một yếu tố mà bài viết sẽ cố gắng diễn giải một cách tóm lược sau đây
Các yếu tố hình thành nền văn minh
Tựa đề của sách là Súng, Vi Trùng và Thép, vốn dĩ là một trong những yếu tố có sự tác động đến các nền văn minh. Nhưng bên cạnh đó là các yếu tố khác có tác động không kém phần quan trọng như sau:
Sự phát triển của sản xuất lương thực nông nghiệp
Về cơ bản, chỉ một ít khu vực trên thế giới đã phát triển nền sản xuất lương thực một cách độc lập, dựa vào những loài thuần hoá sáng lập. Từ những khu vực hạt nhân này, tồn tại 3 nhóm:
- Người săn bắt hái lượm ở khu vực lân cận đã học được cách sản xuất lương thực,
- Các dân tộc ở những vùng lân cận khác nữa thì bị những người sản xuất lương thực từ các khu vực hạt nhân này xâm chiếm và thay thế.
- Một nhóm các dân tộc ở một số khu vực mà về sinh thái vốn dĩ thích hợp cho sản xuất lương thực lại hoàn toàn không tự mình phát triển nghề nông cũng chẳng tiếp thu nghề nông vào thời tiền sử; họ vẫn cứ là những người săn bắt hái lượm cho đến khi cuối cùng thế giới hiện đại quét sạch họ.
Câu hỏi đặt ra là tại sao loài người lại chuyển từ săn bắt hái lượm sang nông nghiệp? Theo tác giả, có thể coi săn bắt hái lượm và nông nghiệp như hai hình thái cạnh tranh nhau trong suốt quá trình tiến hoá. Mỗi hình thái sẽ có cái khổ riêng,
| Săn bắt hái lượm | Làm nông nghiệp |
| Bẩn, tàn bạo, không được lâu dài và phải lo cái ăn hằng ngày | phải dành nhiều thời gian hơn để làm việc, thậm chí quần quật quanh năm |
| Không có những tiện nghi vật chất như giường êm, áo ấm |
Quá trình cạnh tranh này diễn ra nhỏ giọt trong suốt hàng ngàn năm với rất nhiều lý do. Một trong số đó là con người dần có xu hướng chọn lựa, sắp xếp những công việc theo thứ tự ưu tiên, ít tốn sức. Điều này có nghĩa là khi mọi thứ tương đương nhau, việc chọn thứ cho nhiều protein – calories hơn, sản lượng nhiều hơn, ít tốn công về lâu dài hơn là giải pháp hiệu quả. Khi đó, kết hợp với các yếu tố như số lượng nguồn lực hoang dã suy giảm do săn bắt, sự phát triển của nhiều loại cây dại có thể thuần hoá được cùng với kĩ thuật sản xuất, dân số tăng nhanh đã dần thúc đẩy sự chuyển đổi từ săn bắt hái lượm qua làm nông. Kết quả là nông nghiệp đã dành thắng lợi trong cuộc ganh đua tiến hoá này.
Một yếu tố quan trọng khác ảnh hưởng đến sự phát nguyên nông nghiệp là việc thuần hoá cây trồng, vật nuôi. Về cây trồng, trước tiên, chúng có phương thức tự nhiên để nó có thể tiến hoá thông qua việc phát tán hậu duệ của nó đến nơi có thể sinh sôi nảy nở. Hơn nữa, con người trong suốt quá trình phát triển cũng đã lựa chọn các loài có đặc tính cụ thể, ví dụ như kích cỡ, độ đắng, độ nạc, độ dài và cũng đã vô tình tham gia vào quá trình phát tán cây trồng và đưa chúng vào con đường thuần hoá. Khi đó, cây trồng cũng tự tiến hoá để thích nghi khi có sự thay đổi về môi trường sống, qua đó trở nên được lựa chọn để thay đổ toàn thể quần thể. Như vậy, sự thuần hoá của cây trồng bắt nguồn từ hai phía, khuynh hướng phát tán của cây trồng và việc được con người lựa chọn để đem về trồng trọt, thay đổi môi trường sống và tính trạng của nó để thuần hoá chúng. Trong thực tế, trong khoảng 200.000 loài cây dại thì chỉ có vài ngàn là ăn được, và có vài trăm là có sự bổ sung năng lượng nhưng không quá lớn để hỗ trợ sự phát triển của nền văn minh. Cụ thể hơn một tá loài “chủ lực” chiếm tới trên 80% sản lượng hàng năm của toàn bộ cây trồng trên thế giới hiện nay như ngũ cốc, lúa mì, ngô, gạo, cây đậu này, chuối, v.v.
Còn về các loài hữu nhũ, trước tiên, vai trò của chúng là không cần bàn cãi khi chúng có thể cung cấp thịt, sữa, phân bón, làm phương tiện vận chuẩn, kéo cày, v.v. Trong các khu vực trên thế giới thì, lục địa Âu Á là nơi sở hữu số lượng loài hữu nhũ lớn nhất: 73/148 loài trong khi các châu lục khác không có được các loài cần thiết để thuần hoá. Ngoài ra, tầm quan trọng của các loài được thuần hoá chỉ gói gọn trong một vài loài ăn cỏ lớn sống trên đất liền, với số lượng ít ỏi đến kỳ lạ. 9 loài tiên tổ thứ yếu như Lạc đà, lừa, Tuần lộc, Trâu, Bò chỉ trở thành gia súc quan trọng ở một số khu vực hạn chế trên thế giới. Theo sau đó là 5 loài trở nên phổ biến, quan trọng trên thế giới: bò, cừu, dê, lợn và ngựa.
| Loài | Miêu tả |
| Cừu | Tổ tiên hoang dã: loài cừu mouflon châu Âu ở Tây Á và Trung Á. Hiện phổ biến khắp thế giới |
| Dê | Tổ tiên hoang dã: loài dê bezoar ở Tây Á. Hiện phổ biến khắp thế giới |
| Bò | Tổ tiên hoang dã: loài bò cổ đại aurochs nay đã tuyệt chủng, trước đây phân bố khắp lục địa Âu – Á và Bắc Phi. Hiện phổ biến khắp thế giới |
| Lợn | Tổ tiên hoang dã: loài lợn rừng, phân bố khắp lục địa Âu – Á và Bắc Phi. Hiện phổ biến khắp thế giới |
| Ngựa | Tổ tiên hoang dã: loài ngựa hoang ở miền nam nước Nga, nay dã tuyệt chủng; một phân loài khác của loài này vẫn còn sống sót ngoài hang dã đến tận thời hiện đại, đó là ngựa Przewalski ở Mông Cổ. Hiện phổ biến khắp thế giới |
Và tổ tiên hoang dã của 13 trong số 14 Loài Tiên Tổ trên (kể cả toàn bộ Năm Loài Tiên Tổ Chính) đều chỉ ở lục địa Âu-Á, dù không phải là cùng lúc và chúng sở hữu các yếu tố cần thiết để vượt qua cuộc sát hạch như: tốc độ tăng trưởng nhanh, tính khí không quá hung tợn hay có hành vi hung hãn, xu hướng hoảng loạn thấp và thích sống thành bầy đàn thay vì sống riêng biệt. Cuối cùng, lục địa Âu – Á có điều kiện đa dạng về sinh thái với rừng nhiệt đới, tới rừng ôn đới, sa mạc đầm lầy. Chính những yếu tố đó: số lượng mẫu – số loài thoả mãn tiêu chí – điều kiện sống đa dạng đã trở thành một nguyên nhân quan trọng khiến tại sao người Âu-Á chứ không phải người của các châu lục khác đã là những người có súng, vi trùng và thép.
Như vậy, sự khác biệt lớn nhất đến từ nguồn cây – số lượng loài có thể thuần hoá, điều kiện khí hậu phù hợp cùng với sự cởi mở để tiếp thu từ các khu vực lân cận trước hết là câu trả lời cho việc tại sao nông nghiệp chỉ phát sinh ở một số khu vực nhất định, thay vì các khu vực màu mỡ như California, Châu Âu, Australia ôn đới. Điều này là minh chứ phản bác lại quan điểm sai lầm về năng lực của các dân tộc trong suốt quá trình tiến hoá. Hơn nữa, chính khi sự phát nguyên nông nghiệp xảy ra, nó sẽ mang lại thặng dư khi sản xuất, nuôi sống nhiều người hơn từ 10 đến 100 lần so với săn bắt hái lượm. Ngoài ra, nó còn mang lại ý nghĩa lớn hơn rất nhiều khi cho phép nâng cao dân số, qua đó thúc đẩy xã hội định cư, tập trung hóa về chính trị, phân chia giai tầng về xã hội, phức tạp về kinh tế và cách tân về công nghệ. Nhìn rộng hơn, thì chính việc có cây trồng và vật nuôi thuần hóa đã giải thích vì sao các đế quốc, chữ viết và vũ khí bằng thép đã phát triển sớm nhất ở Âu-Á, phát triển muộn hơn hoặc hoàn toàn không phát triển ở các châu lục khác.
Vị trí địa lý: trục đông tây và nam bắc
Như vậy, nông nghiệp là điểm khởi đầu cho quá trình hình thành nền văn minh nhưng nếu một nền nông nghiệp chỉ dừng lại ở việc phát sinh và phát triển độc lập tại một khu vực mà không phát tán ra những vùng liên quan, thì sự phát triển đó khó có thể tiếp tục duy trì. Vậy thì, các trục lại được đề cập đến ở đây?
💡 Hướng trục Đông – Tây khiến cho sự phát tán của nông nghiệp, và các yếu tố khác nhau trở nên dễ dàng hơn so với Bắc – Nam
Trước tiên, trục cơ bản của châu Mỹ là Nam-Bắc. Điều đó cũng đúng với châu Phi, tuy ở mức độ thấp hơn. Ngược lại, trục cơ bản của Âu-Á là Đông-Tây và hướng trục này có ảnh hưởng đến tốc độ bành trướng của nông nghiệp – cây trồng, vật nuôi và tất cả các yếu tố mà chúng ta sẽ bàn tới ở phía sau: chữ viết, bánh xe, văn minh. Nói cách khác, vận mệnh lịch sử xoay quanh các trục này với tác động rõ ràng. Trục Đông-Tây của lục địa Âu-Á nằm trên cùng một vĩ độ, khiến cho điều kiện thời tiết, độ dài ngày đêm giống nhau. Khi đó sự phát triển của cây trồng, vật nuôi dễ dàng thích nghi với mùa mà nó tiến hoá. Chính điều này đã cho phép các cây trồng Lưỡi liềm Phì nhiêu dễ dàng lan truyền và nhanh chóng khởi động cho nền nông nghiệp xuất hiện trên suốt dải vĩ độ ôn đới từ Ireland đến thung lũng Ấn Hà, qua đó làm phong phú thêm nền nông nghiệp vốn đã phát sinh độc lập ở Đông Á. Ngược lại, trục Bắc Nam có sự khác nhau về khí hậu, môi trường dẫn đến việc phát tán chậm chạp, khó thích nghi của các loại cây trồng, vật nuôi. Chính vì sự khác biệt lớn này, chúng ta không thấy được sự phát tán dọc suốt các trục Bắc Nam như bờ Đại Tây Dương đến bờ Thái Bình Dương của Bắc Mỹ, Canada đến Patagonia hay từ Ai Cập đến Nam Phi. Trong khi đó, đơn cử như làn sóng lúa mì và lúa mạch đã trải khắp từ Đại Tây Dương đến Thái Bình Dương ngang qua những bầu trời bao la của lục địa Âu-Á. Sự bành trướng nhanh chóng đó của nông nghiệp Âu-Á, cây trồng và vật nuôi so với sự bành trướng ì ạch của nông nghiệp châu Mỹ bản địa và nông nghiệp châu Phi hạ Sahara, đã đóng một vai trò quan trọng trong sự phát tán nhanh hơn của chữ viết, ngành luyện kim, công nghệ và các đế quốc tại lục địa Âu-Á.
Vi khuẩn
Nhân tố tiếp theo là một trong những nguyên nhân gây tử vong cho con người trong suốt bề dày lịch sử, từ bệnh đậu mùa, cúm, lao, sốt rét, dịch hạch và dịch tả. Đây đều đã từng là những căn bệnh gây kinh hoàng cho con người, là nguồn cơn của nhiều đại dịch như Cái Chết Đen của bệnh dịch hạch tại Châu Âu, đỉnh điểm vào năm 1346 – 1351; hay đại dịch cúm Tây Ban Nha và chúng đều được tiến hoá từ các căn bệnh ở loài vật.
kẻ thắng cuộc trong cá cuộc chiến ở quá khứ đôi khi không phải là nhưng đạo quân có những vị tướng tài ba nhất và vũ khí hùng hậu nhất, mà chẳng qua chỉ là những đạo quân mang những thứ vi trùng độc hại nhất để lây nhiễm cho kẻ địch
Guns, Germs and Steel
Nói một cách khác, các căn bệnh, vi khuẩn cũng đóng vai trò rất quan trọng trong việc hình thành lịch sử. Đơn cử, khi người Tây Ban Nha đụng độ với người Inca, một trong những tác nhân rất lớn giúp họ giành chiến thắng vì vi khuẩn gây bệnh đậu mùa mà họ mang đến từ Châu Âu. Về bản chất, họ đã có được kháng thể cần thiết để phòng tránh bệnh nhưng người Inca hoàn toàn không có được điều đó, dẫn đến việc dễ dàng bị khuất phục. Ví dụ đơn giản đó thôi cho ta thấy kẻ thắng cuộc trong cá cuộc chiến ở quá khứ đôi khi không phải là nhưng đạo quân có những vị tướng tài ba nhất và vũ khí hùng hậu nhất, mà chẳng qua chỉ là những đạo quân mang những thứ vi trùng độc hại nhất để lây nhiễm cho kẻ địch. Tuy nhiên, nói vậy không có nghĩa là vi trùng hành động có lợi cho người châu Âu. Trong khi Tân Thế giới và Australia không nuôi sẵn căn bệnh truyền nhiễm bản địa nào để đợi người châu Âu thì châu Á nhiệt đới, châu Phi nhiệt đới, Indonesia và New Guinea lại có những căn bệnh như sốt rét – dịch tả đủ sức trở thành tác nhân gây bệnh khét tiếng.
Như vậy, khi bạn đọc tiếp các phần nội dung sau trong quyển sách, bạn sẽ nhận ra rằng người châu Âu ngoài việc tạo ra được ưu thế lớn về vũ khí, công nghệ và tổ chức chính trị so với hầu hết các dân tộc. Nhưng chỉ ưu thế đó không thôi thì không lý giải được đầy đủ tại sao ngay từ đầu một dúm di dân châu Âu ít ỏi lại có thể hất cẳng cư dân bản địa ở châu Mỹ và một số vùng khác trên thế giới vốn đông hơn họ gấp bội. Điều đó ắt đã không xảy ra nếu không có cái tặng phẩm tai hại mà châu Âu mang lại cho các châu lục khác-những giống vi trùng tiến hóa được nhờ lục địa Âu-Á đã từ lâu thân thiết với các loài gia súc.
Chữ cái
Chữ viết khi kết hợp với các yếu tố khác như vi trùng, nông nghiệp cùng với phát minh và chế độ xã hội, sẽ trở thành một công cụ rất mạnh mẽ để các đế quốc ra đời.
Guns, Germs and Steel
Chữ viết là nhân tố tiếp theo trong danh sách này và nó vốn được xem là một trong những dấu chỉ của nền văn minh, là một cột mốc quan trọng khi Châu Âu bắt đầu đi chinh phục thuộc địa. Chữ viết đóng vai trò quan trọng bởi nhiều lý do, khởi nguyên nó là công cụ để ghi lại những khoảng thu chi tiêu xài hay hàng hoá trong quá trình giao dịch giữa các nhà buôn. Từ đó, công dụng và vai trò của chữ viết được phát triển lên để trở thành công cụ lưu giữ thông tin, tri thức và giúp tri thức được lan truyền xa hơn, dễ dàng hơn. Người Tây Ban Nha nhờ chữ viết lưu trữ lại cùng với những chuyến hải hành của Columbus đã có thể dễ dàng mang những hạm đội của mình đến với vùng đất mới và chinh phục nó. Nói cách khác, chữ viết khi kết hợp với các yếu tố khác ở trên như vi trùng, nông nghiệp cùng với các yếu tố sẽ nói sau đây, trở thành một công cụ rất mạnh mẽ để các đế quốc ra đời.
Chữ viết có vai trò rất quan trọng không ai phủ nhận điều đó nhưng sự hình thành và phát triển của chữ viết không phải là một việc dễ dàng. Về cơ bản, chữ viết đã bắt đầu manh nha phát triển từ những nên sản xuất lương thực, kết hợp với hàng ngàn năm tiến hoá xã hội đã thúc đẩy sự tiền hoá của nó. Vì lẽ đó, chữ viết được phát sinh độc lập ở Lưỡi liềm phì nhiêu – Trung hoa. Khi chữ viết dược phát sinh, kết hợp sự giao thương, chinh phục, nó lập tức được dễ dàng lan truyền qua những xã hội khác và nếu được tiếp thu và thích nghi thì nó tiếp tục phát triển. Điều kiện ảnh hưởng đến sự tiếp thu, ngoài yếu tố xã hội, thì vị trí địa lý (gần hoặc xa so với trung tâm phát minh) hoặc rào cản sinh thái có thể dẫn đến việc ngôn ngữ có thể lan truyền, tồn tại và phát triển được hay không.
Công nghệ – phát minh
Đi theo chữ viết là công nghệ, phát minh và đây chính là yếu tố cốt lõi của Thép được đề cập trong tựa đề của sách. Kì thật, đây là một trong những yếu tố tạo nên sự khác biệt rất lớn giữa các nền văn minh. Công bằng mà nói, vi khuẩn có thể làm tan tác một đạo quân, thực phẩm có thể nuôi sống các cánh quân để duy trì chiến trận. Thế nhưng khi có sự xuất hiện của yếu tố công nghệ – thép – vào cuộc chiến, thì làm sao một bên chỉ toàn tay không, chiến đấu chân đất có thể chiến thắng một bên chỉ toàn là ngựa chiến, sử dụng gươm giáo, áo giáp sắt. Đây là trường hợp rất rõ ràng khi người Tây Ban Nha chiến đấu với đế quốc Inca. Vậy thì, câu hỏi đặt ra là tại sao công nghệ được hình thành và nó lại tiến hoá tại mỗi nơi với tốc độ rất khác nhau?
Thật ra, tốc độ phát triển công nghệ ắt hẳn là chậm chạp vào buổi đầu của nền văn minh, bởi hàng trăm ngàn năm trôi qua mà chẳng có thay đổi nào đáng chú ý ở công cụ bằng đá của loài người, cũng không còn lại bằng chứng nào cho thấy có những vật được tạo tác bằng chất liệu khác. Thế nhưng, yếu tố đầu tiên xảy ra có lẽ là sự đột biến về di truyền, khoảng tầm 100.000 năm đến 50.000 năm trước đã tạo điều kiện để loài người phát minh ra những công cụ cần thiết để cải thiện cuộc sống. Cú nhảy tiếp theo xảy ra khi loài người bắt đầu định cư, chuyển sang sản xuất lương thực tạo điều kiện ổn định để sự phát triển công nghệ diễn ra. Hai yếu tố này, khi kết hợp lại, đã lý giải được tại sao Lưỡi Liềm Phì Nhiêu hay Trung Quốc lại có được sự thuận lợi: phát nguyên nền nông nghiệp từ sớm, con người định cư và phát triển một mức độ quy mô dân số phù hợp.
Tuy nhiên, một điều cần lưu ý là phần lớn các phát minh trong suốt chiều dài lịch sử đều khởi nguồn từ việc các nhà sáng chế tò mò, tìm tòi theo chân các vị tiền bối trước họ để đạt được những bước đột phá nhất định ở các công cụ họ tạo ra: máy in, máy hơi nước, v.v. Tuy nhiên, phát minh là một việc, sau đó chính họ sẽ phải tìm ra các cách ứng dụng những phát minh của họ vào đời sống, thúc đẩy sự nâng cao của hiệu quả công việc, sản xuất cho đến một điểm nào đó nó trở thành một công cụ không thể thiếu được trong xã hội trước khi được lan truyền qua các khu vực khác. Và chính vị trí địa lý thuận lợi dẫn tới việc các phát minh dễ dàng được lan truyền, cải tiến và đây là minh chứng cho việc lục địa Á – Âu, mà sau này là Châu Âu có được những lợi thế để phát triển nền văn minh với các thời kì như Kỉ nguyên khám phá của Christopher Columbus, Cuộc cách mạng công nghiệp với các máy hơi nước, với dòng điện làm thay đổi toàn bộ cuộc sống con người.
Sự hình thành nên các thể chế chính trị, xã hội
Yếu tố tiếp theo, và có lẽ là yếu tố cuối cùng đóng vai trò tập hợp tất cả các yếu tố kể trên, là sự hình thành nên các thể chế chính trị, xã hội. Nhìn chung thì xã hội nào đạt tới trình độ chính quyền tập trung hóa và tôn giáo có tổ chức sớm nhất thì hậu duệ của xã hội đó rốt cuộc cũng là những người đang thống trị thế giới hiện đại.
Trước tiên, trong suốt quá trình phát triển các hình thái chính trị xã hội, loài người sẽ đi lần lượt qua các loại hình: bầy người (band), bộ lạc (tribe), “tù trưởng quốc” (chiefdom) và quốc gia (state) mỗi loại có những đặc điểm khác nhau nhưng được tiến hoá tuần tự để cuối cùng dẫn đến nhà nước. Một trong những yếu tố kết nối được họ là tôn giáo, tín ngưỡng, niềm tin dân tộc khiến họ sẵn sàng quên mình mà chiến đấu để tiêu diệt kẻ thù và đây vốn là một trong những công cụ rất hữu hiệu mà các đế chế/chính phủ luôn sử dụng để quản lý người dân của mình.
Trong quá trình tiến hoá này, sản xuất lương thực là một yếu tố quan trọng bởi nó mang lại lương thực để nuôi sống xã hội, kích thích sự gia tăng về quy mô dân số với những vai trò khác nhau: làm nông, thủ thư, v.v. Nguồn lực dồi dào dẫn tới việc phải tìm cách phân phối, sử dụng hợp lý để nâng cao năng suất, tạo ra thặng dư của cải, tích luỹ công nghệ. Ngoài ra, việc sản xuất lương thực cũng đòi hỏi việc định cư, cùng với quy mô dân số xúc tác lẫn nhau dần sẽ dẫn đến một xã hội phức tạp được hình thành, qua đó tạo nên một nhu cầu quản lý xã hội phức tạp đó.
Một yếu tố quan trọng khác dẫn tới việc hình thành, hợp nhất các xã hội đó là yếu tố tiến hoá về kẻ mạnh. Trong bầy đàn, ai mạnh/khoẻ nhất thì có tiếng nói lớn nhất. Điều này cũng diễn ra tương tự với bộ lạc, lãnh đạo mạnh hơn, tập trung hoá cao hơn thì có ưu thế hơn. Cao hơn nữa là các xã hội giải quyết xung đột tốt hơn, phân phối nguồn lực hợp lý hơn thì sẽ dễ dàng phát triển, chiếm lĩnh lãnh thổ. Như vậy, sự cạnh tranh giữa các xã hội ở cùng một cấp độ phức tạp có xu hướng dẫn đến cấp độ phức tạp cao hơn nếu điều kiện cho phép. Sự sát nhập thường diễn ra theo một trong hai cách: hoặc hợp nhất khi bị một thế lực bên ngoài đe dọa, hoặc bị một thế lực bên ngoài chinh phục. Cứ như thế, các xã hội có lợi thế nhất định sẽ dần định hình, phát triển sau đó chinh phục những khu vực khác để phát tán Súng – Vi Trùng Thép, qua đó tác động nhất định đến lịch sử văn minh loài người.
Sự phát nguyên nông nghiệp – vị trí địa lý – vi khuẩn – công nghệ và phát minh – sự hình thành thể chế chính trị xã hội là các yếu tố cốt lõi dẫn đến sự phát triển của các nền văn minh.
Guns, Germs & Steel
Như vậy, các yếu tố kể trên: sự phát nguyên nông nghiệp – vị trí địa lý – vi khuẩn – công nghệ và phát minh – sự hình thành thể chế chính trị xã hội là các yếu tố cốt lõi dẫn đến sự phát triển của các nền văn minh. Và trong suốt quá trình phát triển của khu vực Lưỡi Liềm Phì Nhiêu, Trung Quốc, Châu Âu, có một điều chúng ta có thể thấy được là những vùng phát nguyên này vô tình có được các yếu tố: thiên thời – địa lợi – nhân hoà để có thể bức lên trong cuộc đua Súng Vi Trùng và thép, sau đó đi chinh phục thế giới. Cũng từ đây, tác giả sẽ đưa bạn đi tiếp đến những vùng đất khác nhau trong lịch sử loài người như Úc – Đại Tây Dương, Nhật Bản, Trung Quốc, Mỹ, Châu Phi, Châu Âu để đưa ra những kiến giải về sự phát triển của những châu lục này, dựa trên Nông nghiệp – Vị trí địa lý – Vi khuẩn – Công nghệ – Tổ chức xã hội, cùng theo đó là những phân tích liên quan đến việc tại sao Lưỡi liềm phì nhiêu – Trung Quốc lại dần đánh mất cái lợi thế vốn có ban đầu nó có để bị Châu Âu, sau này là Mỹ bức lên trong chuyến tàu văn minh. Hay tại sao Châu Phi, bản chất vốn là tổ tiên của giống loài Homo Sapiens, cùng với một số lợi thế nhất định, lại không thể bức lên trong cuộc đua này mà đang là Châu Phi hiện nay: phần nào nghèo đói, lạc hậu với dịch bệnh hoành hành. Đây là một phần nội dung thú vị mà tôi sẽ để các bạn có thể đọc và cảm nhận tác động mà những yếu tố kể trên đã gây nên cho các lục địa.
Cảm nhận
Thật sự, khi nói về Jared Diamond có lẽ ai theo dõi ông cũng đều biết được ông là một cây đại thụ trong lĩnh vực lịch sử, đỉa lý, sử học, môi trường, v..v và rất nhiều tác phẩm của ông mang đến những thông tin và giá trị rất cao, mang tính phổ biến khoa học đến với tất cả mọi người. Bản thân tôi cũng đã từng đọc qua các tác phẩm như The Third Chimpanzee, Collapse, The World Until Yesterday và thật sự tôi rất rất thích cách kể chuyện và từ những câu chuyện đó đưa ra những chú giải về mặt khoa học với các bằng chứng cụ thể, thuyết phục. Dĩ nhiên, chính ông cũng từng khẳng định rằng tất cả những điều ông nói vãn sẽ có những kẽ hở để được tranh luận, làm sáng tỏ nhưng điều đó không phủ nhận cách trình bày tường minh, rõ ràng và hấp dẫn của ông. Súng, Vi Trùng và Thép cũng là một tác phẩm như vậy và khi đọc, nghiền ngẫm một chút về quá trình phát triển của lịch sử loài người thông qua các yếu tố tác động lên nền văn minh, bạn sẽ nhận ra được rất nhiều bài học giá trị và mỗi lần đọc sẽ là một lần ngộ ra được thêm những bài học khác: về văn minh, về sự cởi mở để đón nhận cái mới, v.v. Hi vọng rằng bài viết này, trước hết sẽ giúp bạn dễ dàng có được 1 cái nhìn về nội dung sách và sau đó, sẽ cho bạn động lực để ngồi xuống đặt cho mình một tấm vé giá rẻ để bước lên chuyến tàu lịch sử loài người để đi qua các chặng dừng chân của văn minh.
Nhat Minh Ngo 
One thought on “Súng – Vi trùng – Thép”